Người Nhật không ngửi trầm, họ "nghe" trầm
Hương đạo, kōdō, là một trong ba nghệ thuật tao nhã cổ của Nhật, cùng trà đạo và hoa đạo. Trầm không bị đốt cháy, chỉ được hơ nóng, và người ta nói là "nghe" hương.
Năm 595, đời nữ hoàng Suiko, một khúc gỗ lớn trôi dạt vào bờ đảo Awaji của Nhật. Dân đảo nhặt về làm củi. Lửa vừa bén, một mùi thơm chưa ai từng biết lan khắp làng.
Họ đem khúc gỗ dâng lên triều đình. Theo lời kể, thái tử Shōtoku ngửi qua và nhận ra đó là jinkō, tức là trầm. Sử Nhật Nihon Shoki chép chuyện này, và người Nhật xem đó là lần đầu tiên trầm xuất hiện trong sử nước mình.
Từ khúc củi ấy, người Nhật dần dựng nên một nghệ thuật riêng: hương đạo, tiếng Nhật là kōdō.
Một trong ba nghệ thuật tao nhã
Ở Nhật, hương đạo đứng ngang hàng với trà đạo và hoa đạo, ba nghệ thuật tao nhã cổ điển.
Ban đầu trầm dùng trong chùa. Tới thời Heian, giới quý tộc trong cung xông trầm vào áo, vào quạt, thi nhau phối hương. Truyện Genji nhắc tới những cuộc thi phối hương như vậy.
Thế kỷ 15, tướng quân Ashikaga Yoshimasa giao cho hai người sắp xếp lại bộ sưu tập trầm của mình và đặt ra phép tắc thưởng hương. Hai người ấy lập ra hai trường phái, Oie và Shino, và cả hai còn truyền tới ngày nay.
"Nghe" chứ không phải "ngửi"
Người Nhật gọi việc thưởng hương là monkō, nghĩa đen là nghe hương.
Cách làm rất khác cách chúng ta thắp nhang:
- Một chiếc lư nhỏ như cái chén, đựng tro. Một viên than nhỏ được vùi dưới tro.
- Trên mặt tro đặt một miếng mica mỏng, gọi là ginyō.
- Một mẩu trầm nhỏ đặt lên miếng mica. Trầm không cháy. Nó chỉ được hơ nóng đủ để nhựa toả hương.
- Người thưởng nâng lư lên, một bàn tay khum lại che miệng lư, rồi hít vào qua khe giữa ngón cái và ngón trỏ. Thường là ba hơi, chừng mười giây.
Chữ "nghe" có lý của nó. Người ta không chỉ hít cho thơm. Người ta lặng người lại để nhận ra từng lớp mùi, như lắng tai nghe một bản nhạc.
Trò chơi đoán hương
Hương đạo còn có những trò chơi gọi là kumikō. Nổi tiếng nhất là trò dựa theo truyện Genji: người chơi nghe năm lượt hương, đoán lượt nào giống lượt nào, rồi vẽ kết quả thành một hình gồm năm vạch. Có 52 kiểu kết quả, mỗi kiểu mang tên một chương trong truyện Genji.
Sáu nước, năm vị
Người Nhật phân loại trầm theo một hệ gọi là rikkoku gomi, nghĩa là "sáu nước, năm vị".
- Sáu loại trầm, đặt tên theo nơi đến: kyara từ Việt Nam, rakoku từ Thái Lan, manaka từ Malacca, sasora từ Ấn Độ, sumotara từ Sumatra, và manaban chưa rõ nguồn gốc.
- Năm vị để tả hương: ngọt, chua, cay, đắng, mặn.
Đứng đầu là kyara, và nó mang tên Việt Nam. Kyara chính là kỳ nam. Tôi đã kể khúc kyara nổi tiếng nhất của Nhật ở Bài 03, và chuyện kỳ nam từ Đàng Trong sang Nhật ở Bài 11.
Mười đức của hương
Thế kỷ 15, thiền sư Ikkyū chép lại một bài thơ của nhà thơ Hoàng Đình Kiên đời Tống, kể mười đức của hương. Người Nhật xem nó như linh hồn của hương đạo. Vài câu tôi thích:
Làm tinh các giác quan. Làm thân tâm trong sạch. Xua đi nỗi cô đơn. Giữ lòng yên giữa lúc rối ren. Nhiều không thấy ngán, ít cũng đủ đầy.
Thử "nghe" trầm ở nhà
Không cần lư, than hay miếng mica. Tôi hay làm thế này với một viên nụ hoặc một thanh nén:
- Tắt điện thoại, ngồi yên vài phút trước khi thắp.
- Thắp xong, chờ khói đầu bay hết rồi mới bắt đầu.
- Không hít mạnh. Thở chậm, ba hơi, rồi để yên.
- Thử gọi tên mùi mình nghe được: ngọt, cay, gỗ, hay ấm.
Tôi không chắc mình nghe được hết năm vị như các bậc thầy Nhật. Nhưng ba hơi thở chậm thì ai cũng làm được.
Hương đạo cũng gợi một điều đáng nhớ: người Nhật hơ nóng trầm chứ không đốt cháy, nên gần như không có khói. Đốt thì có khói, và khói thì nên ít, như tôi đã viết ở Bài 09.
Bài sau: mùi trầm có thật sự giúp thư giãn không, khoa học nói gì?
Nguồn tham khảo
- Wikipedia, mục Kōdō: chuyện khúc trầm ở đảo Awaji năm 595, lịch sử, hai trường phái Oie và Shino, dụng cụ kōro và ginyō, bảng rikkoku gomi, mười đức của hương.
- Meguri Japan, Kōdō: Incense and the Art of Appreciating Fragrance: cách cầm lư, ba hơi thở, trò chơi Genji-kō với 52 kiểu.
- Kohgen, History of Japanese Incense: thái tử Shōtoku nhận ra khúc gỗ là trầm.
- Baidu Baike, Mười đức của hương: xuất xứ từ Hoàng Đình Kiên, do Ikkyū đưa vào Nhật.