Thời chúa Nguyễn, kỳ nam là thứ chỉ chúa được bán
Trầm thì ai cũng bán được, còn kỳ nam thì không. Chuyện kỳ nam Việt Nam trong thư từ giữa chúa Nguyễn và Tokugawa Ieyasu, trong sách Lê Quý Đôn và trong sử nhà Nguyễn.
Đầu thế kỷ 17, ở Đàng Trong, trầm thì ai cũng mua bán được, riêng kỳ nam thì không.
Người ghi lại điều đó là Cristoforo Borri, một giáo sĩ dòng Tên người Ý, sống ở vùng Hội An từ năm 1618 đến 1622. Năm 1631, ông in ở Rome một cuốn sách kể về xứ Đàng Trong, sau được dịch ra nhiều thứ tiếng châu Âu. Trong đó ông viết rằng kỳ nam, nhất là loại lấy từ phần gốc cây già, rất hiếm và quý nhất, và việc mua bán nó là độc quyền của chúa Nguyễn.
Vì sao chúa giữ riêng một loại gỗ? Câu trả lời nằm ở phía bên kia biển.
Những lá thư gửi sang Nhật
Cùng thời ấy, người nắm quyền ở Nhật là Tokugawa Ieyasu. Từ năm 1601, ông và chúa Nguyễn Hoàng bắt đầu viết thư qua lại. Nhà nghiên cứu Lê Dư đã sưu tập được 15 bức thư như vậy và công bố trên tạp chí Nam Phong năm 1921.
Trong những lá thư ấy có một điều lặp lại: danh mục quà chúa Nguyễn gửi sang luôn có kỳ nam, món hàng cực quý và hiếm ở Nhật. Mạc phủ còn gửi ba lá thư cho vua Champa để hỏi mua kỳ nam, nhưng không thấy hồi âm.
Lá thư năm 1601 của Ieyasu đặt ra một lệ mới: thuyền Nhật sang Đàng Trong phải mang thư có đóng ấn đỏ, thuyền không có ấn thì không được nhận. Đó là khởi đầu của những chuyến "châu ấn thuyền". Theo nhà sử học Li Tana, từ 1601 đến 1635 có 86 chuyến châu ấn thuyền tới Đàng Trong, nhiều hơn hẳn Đàng Ngoài hay Champa. Họ mang về tơ lụa, vàng, tiêu, và trầm.
Theo nghiên cứu của giáo sư Vĩnh Sính, khi Ieyasu mất, kho đồ của ông còn hơn 100 ký trầm và khoảng 180 ký các loại gỗ thơm khác.
Còn người Nhật gọi loại quý nhất trong các loại trầm là kyara, và họ ghi rõ nơi nó đến: Việt Nam. Tôi đã kể chuyện này ở Bài 03.
Lê Quý Đôn ghi chép
Khoảng năm 1776, khi làm quan Hiệp trấn Thuận Hoá cho chính quyền Lê – Trịnh, Lê Quý Đôn viết Phủ biên tạp lục, bộ sách ghi chép rất kỹ về kinh tế và đời sống xứ Đàng Trong. Ông chia cây dó ra làm mấy loại, mỗi loại cho ra một thứ hương khác nhau, và phân hạng kỳ nam theo màu sắc và thớ gỗ.
Theo một bài nghiên cứu đăng trong tập Nghiên cứu Huế, thời nhà Nguyễn, trầm cũng là thứ người Chăm thường đem cống lên Phú Xuân. Những chuyến đi lấy trầm của người Chăm có người dẫn đầu, có người Raglai đi theo, và có một điều kiêng: trong rừng không được nói chuyện, vì họ tin nói nhiều thì trầm mất hương.
Nhà Nguyễn giữ kỳ nam
Khi nhà Nguyễn lập triều, kỳ nam vẫn là của vua.
Đại Nam nhất thống chí, bộ địa chí của Quốc sử quán triều Nguyễn, ghi rằng kỳ nam tốt nhất lấy ở núi hai phủ Bình Khang và Diên Khánh, nay thuộc Khánh Hoà, hạng nhì ở Phú Yên và Quy Nhơn. Đó là lý do Khánh Hoà đến giờ vẫn được gọi là xứ Trầm Hương.
Theo báo Thanh Niên dẫn các tài liệu triều Nguyễn:
- Thời Gia Long, triều đình lập đội chuyên đi lấy kỳ nam, và cấm thuyền buôn nước ngoài mua kỳ nam.
- Thời Minh Mạng, dân được khuyến khích đi tìm, nhưng tìm được kỳ nam thì phải nộp lên thay cho thuế.
- Kỳ nam được vua dùng làm quà ban. Năm 1823, vua Minh Mạng ban kỳ nam cho thượng thư Nguyễn Hữu Thận lúc ông đang ốm.
Còn hôm nay
Ngày 3 tháng 6 năm 2025, "Tri thức khai thác và chế biến trầm hương Khánh Hoà" được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Kỳ nam rừng thì gần như không còn. Thứ ngày xưa chỉ chúa mới được bán, giờ chỉ còn trong bảo tàng, trong vài bộ sưu tập, và trong những câu chuyện. Những món tôi bán là trầm cấy từ cây dó bầu trồng, không phải kỳ nam. Tôi kể chuyện này để anh chị biết cái tên "xứ Trầm" từ đâu mà có.
Bài sau: vì sao cùng là nhang trầm mà giá chênh nhau cả chục lần?
Nguồn tham khảo
- Wikipedia, Phủ biên tạp lục: năm Lê Quý Đôn soạn sách.
- Wikipedia, Christoforo Borri: thời gian Borri ở Đàng Trong và cuốn sách in năm 1631.
- Báo Thanh Niên (11/9/2010), Tìm hiểu trầm hương và kỳ nam qua "Nghiên cứu Huế": ghi chép của Borri về kỳ nam độc quyền, Phủ biên tạp lục, tục lấy trầm của người Chăm.
- VUSTA (18/2/2008), Chúa Nguyễn và công cuộc hải thương với Nhật Bản: thư từ giữa chúa Nguyễn và Mạc phủ Tokugawa theo Lê Dư, số chuyến châu ấn thuyền theo Li Tana.
- Báo Thanh Niên (20/11/2024), 'Thế giới' trầm, kỳ: Kỳ nam huyền bí: Đại Nam nhất thống chí về nơi có kỳ nam tốt nhất, chính sách thời Gia Long và Minh Mạng, kho trầm của Ieyasu theo giáo sư Vĩnh Sính.
- Báo Nhân Dân (8/6/2025), Qua xứ trầm hương: công nhận di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.