Kỳ nam là gì, vì sao đắt hơn cả trầm?

Tôi hay nói vui với khách: trầm thì mua được, còn kỳ nam thì phải gặp.

Kỳ nam là loại quý nhất trong họ trầm. Nó cũng hình thành trong cây dó bầu, cũng là nhựa cây tích tụ trong gỗ, nhưng khác trầm thường tới mức từ xưa người ta đã tách nó ra thành một thứ riêng.

Kỳ nam khác trầm ở đâu

Theo các nhà buôn và người chơi trầm lâu năm, kỳ nam khác trầm thường ở mấy điểm:

• Cách hình thành. Trầm thường hình thành quanh vết thương bên ngoài thân cây. Kỳ nam được cho là hình thành sâu trong lõi cây, cây tiết nhựa và ủ nhựa rất lâu từ bên trong.
• Mềm và dẻo hơn. Trầm tốt thường cứng. Kỳ nam chứa rất nhiều nhựa, nhựa lại ở dạng mềm, nên khúc kỳ nam dẻo hơn hẳn. Cầm lâu có cảm giác ẩm và hơi dính tay.
• Mùi hương khác. Người thưởng trầm tả mùi kỳ nam ngọt, sâu và biến đổi nhiều hơn trầm thường. Đây là thứ phải ngửi mới hiểu, chữ nghĩa khó tả.

Không ai biết chắc vì sao kỳ nam thành ra như vậy. Một giả thuyết phổ biến là nhựa được tích rất lâu, "chín" dần trong khí hậu nóng ẩm, và các thành phần nhựa cứng biến đổi thành dạng mềm dẻo. Đây vẫn là giả thuyết, chưa có kết luận khoa học.

Vì sao hiếm và đắt

Trầm tự nhiên đã hiếm, như tập 2 có kể: trong rừng chỉ khoảng 7 trên 100 cây dó bầu có trầm. Kỳ nam còn hiếm hơn nhiều, vì nó cần đúng loài cây, đúng điều kiện và rất nhiều năm.

Giá vì thế cao đến khó tin, và đắt từ rất lâu rồi. Thời nhà Tống bên Trung Hoa có câu "một lạng kỳ nam bằng một lạng vàng". Tới thời Minh, câu ấy thành "một tấc kỳ nam bằng một tấc vàng". Ngày nay, theo các nhà buôn, một gam kỳ nam lâu năm có thể đắt gấp nhiều lần một gam vàng trên thị trường Trung Quốc, và thường đắt gấp 10 đến 20 lần trầm thường.

Theo mục Agarwood trên Wikipedia, trầm hạng nhất vốn đã là một trong những nguyên liệu tự nhiên đắt nhất thế giới. Giá cụ thể chênh lệch rất lớn tuỳ từng khúc, nên hãy coi những con số này là để hình dung, không phải bảng giá.

Với tôi, kỳ nam giống một lời đồn đẹp của nghề trầm: ai cũng nghe, ít người thật sự cầm trong tay.

Kỳ nam và Việt Nam

Nhắc tới kỳ nam là nhắc tới miền Trung Việt Nam. Theo Wikipedia, Việt Nam xưa xuất khẩu trầm theo ba loại, trong đó có kỳ nam (người phương Tây gọi là calambac) và trầm hương. Các vùng được nhắc nhiều nhất là Khánh Hoà, Quảng Nam, Quảng Ngãi, nơi loài dó bầu Aquilaria crassna mọc tự nhiên.

Tập 3 có kể: trong bảng xếp hạng trầm của người Nhật, loại quý nhất là kyara, gắn với Việt Nam. Nhiều người cho rằng kyara chính là kỳ nam qua cách gọi của người Nhật. Nguồn gốc chữ này còn nhiều giả thuyết, trong đó có giả thuyết chữ "kỳ nam" đến từ tiếng Chăm, nhưng điều chắc chắn là kỳ nam miền Trung đã nổi tiếng từ rất lâu.

Vậy người bình thường có dùng được kỳ nam không?

Thật lòng mà nói: kỳ nam tự nhiên gần như ngoài tầm với của người dùng hằng ngày, và thị trường có rất nhiều hàng gắn mác kỳ nam nhưng không phải. Nếu có người chào bán "nhang kỳ nam" giá vài trăm nghìn một hộp, nên hỏi kỹ. Một cây nhang kỳ nam thật sẽ có giá khác hẳn.

Tôi không bán kỳ nam. Những món ở đây là trầm từ cây dó bầu 15 đến 50 năm tuổi, loại người ta dùng được mỗi ngày mà không phải xót. Nếu muốn nếm một chút cái "sâu" của trầm già, hộp nụ hoặc thanh nén Thượng hạng từ cây 35–50 năm là gần nhất.

Tập sau: trầm hương có ít nhất sáu cái tên trên thế giới, và mỗi cái tên kể một đoạn đường trầm đã đi.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia, mục Agarwood: giá trầm hạng nhất, ba loại trầm xuất khẩu của Việt Nam (calambac, trầm hương), kyara là hạng cao nhất trong cách phân loại của Nhật.
• Ouddict, What is Ky Nam / Kyara / Qinan / Calambac: mô tả kỳ nam và các giả thuyết về nguồn gốc tên gọi.
• KyaraZen, What is Kyara or Kynam?: câu "một lạng kỳ nam bằng một lạng vàng" thời Tống, Minh và giá kỳ nam ngày nay.
• Bình Nghĩa Agarwood, Kỳ Nam và Kỳ Hải Nam: cảm giác ẩm, dính tay của kỳ nam nhiều dầu.
• Grandawood, The Enigmatic World of Agarwood and Ky Nam: khác biệt giữa kỳ nam và trầm theo kinh nghiệm nhà buôn.
• Chiến Đàn, What is Ky Nam: các vùng kỳ nam ở miền Trung Việt Nam.