Ngậm ngải tìm trầm

Ở những làng nằm sát chân Trường Sơn, ngày xưa có một người đàn ông nghèo. Nhà có vợ, có hai đứa con nhỏ, ruộng thì ít, miệng ăn thì nhiều. Năm ấy mất mùa. Ông ngồi trước hiên nhìn về phía núi rất lâu, rồi nói với vợ rằng ông sẽ đi tìm trầm.

Người vợ không cản. Ai ở vùng ấy cũng biết trong rừng sâu có trầm, và một khúc trầm tốt đủ nuôi cả nhà mấy năm. Ai cũng biết cả cái giá của nó.

Lá ngải

Rừng Trường Sơn ngày ấy sâu hun hút. Người đi tìm trầm có khi mấy tháng không gặp một bóng người, đói, khát, hổ báo rình rập. Nên người ta tin rằng muốn đi được thì phải ngậm ngải.

Ngải là một thứ lá do người miền núi luyện từ rất lâu, bí truyền, không phải ai cũng có. Ngậm lá ngải vào miệng, người đi rừng không cần ăn, không cần uống mà vẫn khoẻ. Thú dữ đi ngang qua cũng như không nhìn thấy.

Nhưng ngải có luật của nó. Người ngậm phải trở về nhà trong ba tháng mười ngày. Nếu quá hạn, ngải sẽ đòi lại cái giá: người đi rừng mọc lông, trổ vuốt, mọc nanh, rồi hoá thành hổ, ở lại rừng mãi mãi.

Rừng cho người ta trầm. Nhưng rừng cũng giữ lại những ai ở lâu quá.

Người về muộn

Người đàn ông ngậm ngải và đi.

Ở nhà, người vợ đếm ngày. Một tháng. Hai tháng. Ba tháng. Rồi ba tháng mười ngày trôi qua mà chồng vẫn chưa về. Đêm nào bà cũng để ngỏ cửa, ngồi bên bếp lửa nghe tiếng động ngoài vườn.

Rồi một đêm, có tiếng bước chân. Bà chạy ra. Người đứng ở cửa đúng là chồng bà. Nhưng trong ánh lửa, đôi mắt ông tròn và sáng một cách lạ, râu mọc dài xuống cằm, và ông không nói được câu nào.

Bà hiểu ra. Bà lùi lại, vấp chân, ngã xuống nền nhà và bất tỉnh.

Chuyện kết thúc ở đó. Người kể không nói người đàn ông đi đâu sau đêm ấy.

Chuyện này từ đâu ra

Truyền thuyết ngậm ngải hoá hổ được kể ở nhiều vùng rừng miền Trung. Năm 1943, nhà văn Thanh Tịnh, người viết "Tôi đi học", đã dựa vào lời truyền ấy để viết truyện ngắn "Ngậm ngải tìm trầm", kể về một gia đình nghèo ở làng ven rừng Quảng Trị. Câu chuyện ở trên là tôi kể lại theo cách của mình. Ai muốn đọc bản gốc thì nên tìm đọc truyện của ông.

Còn ngoài đời thì sao? Phu trầm thật trả lời rất thẳng. Ông Nguyễn Câu, người có thâm niên trong nghề ở thôn Phú Cang 2, anh em gọi là Bốn Câu, nói với báo Pháp Luật năm 2017:

"Ngậm ngải tìm trầm" là một câu cửa miệng dùng để chỉ những gian nan, vất vả của những phu trầm.

Thứ "ngải" mà phu trầm mang theo thật ra là một loại cây họ gừng, để phòng bệnh trong những chuyến đi dài ngày. Không có phép thuật nào cả.

Nhưng cái cực thì có thật. Phu trầm bây giờ vẫn ở trong rừng khoảng mười tháng mỗi năm, mỗi người cõng chừng bốn mươi lăm ký gạo, đồ khô, nồi niêu và dụng cụ.

Điều tôi nghĩ mãi

Mỗi lần đọc lại chuyện này, tôi không nghĩ nhiều tới người hoá hổ. Tôi nghĩ tới người vợ.

Người đi rừng có ngải để ngậm. Người ở nhà thì không. Người ở nhà chỉ có một bếp lửa, một cánh cửa để ngỏ, và ba tháng mười ngày để đếm.

Có lẽ trong chuyện này, người ngậm ngải thật là bà.

Chuyện sau: Luật rừng của phu trầm. Ai tìm thấy trầm cũng phải chia, kể cả khi đó là hai mươi tỉ đồng.

Nguồn

• Truyền thuyết: tích ngậm ngải hoá hổ, lưu truyền ở vùng rừng miền Trung. Không có thật.
• Văn học: Thanh Tịnh (1911–1988), truyện ngắn "Ngậm ngải tìm trầm" (1943). Bản đăng lại trên VnExpress. Tiểu sử tác giả: Wikipedia.
• Sự thật: lời ông Nguyễn Câu trên báo Pháp Luật (18/4/2017); đời phu trầm hôm nay trong phóng sự của báo Người Lao Động.