Bà Chúa xứ Trầm và bốn gốc kỳ nam chưa ai tìm thấy

Ngày xưa, ở vùng núi Đại An, nay thuộc Diên Khánh, Khánh Hoà, có một đôi vợ chồng già trồng dưa. Đêm nào ruộng dưa cũng mất trái. Một đêm ông lão rình, và thấy người hái trộm là một cô gái nhỏ, đẹp lạ, không biết từ đâu tới.

Ông bà không có con. Họ không mắng cô, mà đưa cô về nuôi.

Khúc gỗ thơm

Cô gái lớn lên hiền lành, chỉ có một thói quen lạ: hay lấy đá, lấy hoa xếp thành núi non bộ bên hiên nhà. Một hôm trời mưa lớn, cô vẫn ngồi ngoài mưa xếp đá. Ông lão bực, mắng cô một câu.

Cô không cãi. Cô đi ra bờ sông. Đúng lúc ấy, có một khúc gỗ thơm từ thượng nguồn trôi xuống. Cô nhập vào khúc gỗ ấy, và khúc gỗ trôi ra biển.

Nhiều bản kể nói đó là một khúc kỳ nam.

Thái tử phương Bắc

Khúc gỗ trôi rất xa, dạt vào bờ biển phương Bắc. Mùi thơm của nó lạ tới mức người dân kéo nhau ra xem. Họ tìm cách vớt lên, nhưng khúc gỗ nặng tới mức không ai nhấc nổi.

Tin đồn tới tai Thái tử. Chàng ra biển, nhìn khúc gỗ không lớn lắm, lấy làm lạ vì sao lại nặng tới vậy, bèn tự tay nhấc thử. Khúc gỗ nhẹ như một tờ giấy.

Thái tử mang khúc gỗ về cung. Đêm đêm, chàng thấy có một cô gái bước ra từ khúc gỗ theo làn hương. Chàng tìm gặp cô, và cô ở lại.

Họ thành vợ chồng, có hai người con: một trai tên Trí, một gái tên Quý.

Trở về

Sống ở phương Bắc nhiều năm, người vợ vẫn nhớ quê. Một ngày, bà dắt hai con nhập vào khúc gỗ thơm cũ, vượt biển về phương Nam, về lại vùng núi Đại An.

Ông bà già đã mất. Bà đắp mộ cho hai người, rồi ở lại. Bà dạy dân quanh vùng cày cấy, kéo sợi, dệt vải, dạy họ lễ nghĩa. Rồi một ngày, bà cưỡi hạc bay về trời.

Người Việt gọi bà là Thiên Y A Na, Bà Mẹ Xứ Sở. Người Chăm gọi bà là Po Nagar, và từ khoảng thế kỷ 7 đến thế kỷ 13 đã dựng cho bà những ngọn tháp gạch ở Nha Trang, nay gọi là Tháp Bà Ponagar. Năm 1856, quan Phan Thanh Giản cho khắc truyện của bà lên bia đá đặt sau tháp.

Bốn gốc kỳ nam

Khánh Hoà xưa có tên là xứ Trầm Hương. Và phu trầm ở đây có một lời truyền riêng về Bà.

Họ kể rằng Bà giữ bốn gốc kỳ nam khổng lồ, chôn ở bốn ngọn núi, bốn hướng quanh vùng:

• phía Đông, núi Hoàng Ngưu;
• phía Tây, núi Hòn Dữ ở Diên Khánh;
• phía Nam, núi Đồng Bò ở Nha Trang;
• phía Bắc, núi Hòn Bà ở Ninh Hoà.

Vì trầm là của Bà, người đi rừng trước mỗi chuyến phải lên miếu thắp nhang xin phép.

Mấy chục năm nay đã có rất nhiều người đi tìm bốn gốc ấy. Năm 2017, báo VTC News gặp vài người trong số họ. Ông Nguyễn Quang Sang, 48 tuổi, kể từng gặp một cây dó to mấy người ôm dưới chân vách đá, nhưng không phải gốc kỳ nam của Bà. Ông nói:

Dù đây là đất của Bà xứ trầm hương nhưng chẳng hề ai "ăn" được lộc hết.

Ông Lê Minh Hiệp, 56 tuổi, nghĩ chuyện bốn gốc kỳ nam có lẽ chỉ là truyền thuyết. Nhưng ông cũng kể nhiều người đi rừng thỉnh thoảng vẫn nghe mùi trầm thoảng theo gió.

Ông Châu Bá, 60 tuổi, hơn ba mươi năm đi trầm, chưa bao giờ thấy. Ông tin nếu có, chúng nằm sâu dưới đất, không ai với tới được.

Điều tôi nghĩ

Tôi thích chuyện này vì nó không có kết.

Bà nhập vào khúc kỳ nam để trôi đi, rồi cũng nhờ khúc kỳ nam mà trở về. Còn người ở lại xứ Trầm thì cứ đi tìm bốn gốc kỳ nam của Bà, đời này sang đời khác, và không ai tìm thấy.

Có lẽ vì vậy mà người ta vẫn giữ lời truyền. Một thứ quý giá mà không ai lấy được thì mãi mãi là của Bà, của cả vùng. Không ai đào lên, không ai bán đi, nó vẫn nằm đó, thoảng mùi theo gió.

Mỗi năm vào tháng Ba âm lịch, người Khánh Hoà vẫn lên Tháp Bà dự lễ vía Bà.

---

Chuyện của Trầm sẽ còn tiếp. Chuyện mới ra trong tuần tới.

Nguồn

• Truyền thuyết: tích Thiên Y A Na theo bản đăng trên Phật giáo (khúc gỗ là "khúc kỳ nam", thái tử nhấc thấy "nhẹ như tờ giấy") và bản dịch văn bia trên Mộc Bản Triều Nguyễn (gọi là "cây gỗ hương", hai con tên Tri và Quý). Các bản kể khác nhau ở vài chi tiết.
• Sự thật: Phan Thanh Giản khắc truyện Thiên Y A Na lên bia đá đặt tại Tháp Bà năm 1856, theo Wikipedia. Tháp Bà Ponagar và lễ hội tháng Ba âm lịch theo báo Giác Ngộ.
• Lời truyền và nhân chứng: bốn gốc kỳ nam và lời kể của các ông Nguyễn Quang Sang, Lê Minh Hiệp, Châu Bá theo VTC News (11/3/2017).