Luật rừng của phu trầm

Trước khi bầu phu trầm vào rừng, người bầu trưởng thắp nhang cúng thần rừng. Trên lưng mỗi người là chừng bốn mươi lăm ký hàng: gạo, cá khô, nồi, bạt, dao, rựa, và mấy thứ dụng cụ để khoét trầm. Họ sẽ đi bốn mươi ngày, có khi lâu hơn. Có người sẽ không mang về được gì.

Trong rừng không có giấy tờ, không có hợp đồng, không có ai phân xử. Nhưng phu trầm có luật. Không ai viết ra, và cũng không ai dám quên.

Luật thứ nhất: đi thành bầu

Không ai đi tìm trầm một mình. Người ta đi thành từng bầu, mỗi bầu sáu đến mười lăm người, có một bầu trưởng.

Bầu trưởng không phải người khoẻ nhất. Là người đi rừng lâu năm, thuộc đường, biết lễ, và quan trọng nhất là giữ được cho cả bầu không cãi nhau. Ông Nguyễn Câu, người có thâm niên trong nghề ở thôn Phú Cang 2, nói với báo Vietnamnet:

Đoàn kết, như một luật tục bất thành văn đối với dân phu trầm ở chốn đại ngàn.

Anh Nguyễn Ngọc Chiêu, anh em gọi là Tám Chiêu, đã theo nghề hơn ba mươi năm và làm bầu trưởng. Theo phóng sự của báo Người Lao Động, mỗi năm anh chỉ ở nhà chừng hai tháng. Mười tháng còn lại là rừng.

Luật thứ hai: thấy trầm phải báo

Ai nhìn thấy một thân dó có trầm cũng không được lặng lẽ khoét lấy một mình. Người thấy phải báo ngay cho bầu trưởng.

Trầm khai thác xong thì chia đều cho cả bầu. Người phát hiện được phần nhiều hơn một chút, như một lời cảm ơn đôi mắt tinh. Còn lại, ai cũng như ai, kể cả người hôm đó chỉ ở lán nấu cơm.

Trong rừng, không ai tìm được trầm một mình. Người thấy trầm là người đứng trên vai cả bầu.

Luật thứ ba: lạc thì đứng yên

Rừng già rất dễ lạc. Luật của bầu là: ai lạc thì đứng yên một chỗ, đừng cố tìm đường, cả bầu sẽ quay lại tìm. Người cố đi là người đi mãi không về.

Rừng cũng không chỉ có lạc. Có người bị ong rừng đốt kín từ đầu đến chân, mấy ngày sau mới gượng dậy được. Có người tách mất ngón tay khi khoét trầm, sát trùng bằng nước muối đun sôi rồi đi tiếp. Mùa mưa có sạt lở. Có những người đã không về.

Luật thứ tư: lộc trời không của riêng ai

Đây là luật tôi thích nhất.

Phu trầm tin rằng tìm được kỳ nam là lộc trời, không phải công của riêng mình. Nên ai trúng lớn cũng phải chia cho người khác được "hưởng sái", và phải bỏ ra một phần làm việc thiện, dù trúng ít hay nhiều.

Có một gia đình, nhà ông Ân, trúng kỳ nam ở vùng An Khê, Gia Lai. Số tiền gần hai mươi tỉ đồng. Theo báo Vietnamnet năm 2017, hơn một trăm người trong thôn, mỗi người được chia khoảng năm mươi triệu. Nhà ông góp mười lăm triệu làm hệ thống nước cho trường tiểu học, mười lăm triệu lợp lại mái trường mẫu giáo, và chia gạo cho từng xóm.

Không ai ép họ. Không có văn bản nào. Chỉ có một điều ai ở làng cũng hiểu: rừng cho mình, thì mình cho làng.

Còn hôm nay

Trầm rừng bây giờ đã gần cạn. Từ năm 2004, mọi loài dó bầu đã được đưa vào danh sách bảo vệ của Công ước CITES, và việc khai thác, buôn bán trầm tự nhiên bị kiểm soát chặt. Những món tôi bán ở đây là trầm từ cây dó bầu trồng và cấy vi sinh, không phải trầm lấy từ rừng.

Nên tôi kể chuyện này không phải để nói về trầm. Tôi kể vì cái luật ấy.

Ở một nơi không ai nhìn thấy, không ai bắt buộc, những người cõng bốn mươi lăm ký gạo vào rừng vẫn tự đặt ra cho mình: thấy thì phải báo, được thì phải chia, lạc thì chờ nhau.

Tôi nghĩ nhiều nơi ngoài rừng cũng cần một bộ luật như vậy.

Chuyện sau: Bà Chúa xứ Trầm, và bốn gốc kỳ nam chưa ai tìm thấy.

Nguồn

• Sự thật: luật của phu trầm và chuyện nhà ông Ân theo Vietnamnet (18/4/2017), lời ông Nguyễn Câu. Đời phu trầm hôm nay, anh Tám Chiêu và các anh em trong bầu theo phóng sự của báo Người Lao Động.
• Sự thật: dó bầu trong Phụ lục II Công ước CITES từ năm 2004, theo Wikipedia.