Cây dó bầu phải "bị thương" mới có trầm

Có một câu hỏi tôi hay được hỏi: "Anh ơi, nhà em có mấy cây dó bầu trồng hơn chục năm rồi, sao chặt ra chẳng thấy trầm đâu?"

Câu trả lời nghe hơi buồn: cây khoẻ quá.

Trầm là cách cây tự chữa vết thương

Cây dó bầu (tên khoa học Aquilaria crassna, loài phổ biến ở Việt Nam) có gỗ màu nhạt, nhẹ và gần như không thơm. Trầm không nằm sẵn trong gỗ chờ người ta chặt ra.

Trầm chỉ bắt đầu khi thân cây bị tổn thương: gãy cành vì gió bão, bị sét đánh, bị côn trùng đục khoét, hay bị con người chặt phạm. Vết thương mở cửa cho nấm và vi sinh vật từ bên ngoài xâm nhập. Để chống lại, cây tiết ra một loại nhựa thơm bao quanh chỗ bị nhiễm.

Nhựa ấy thấm dần vào thớ gỗ. Năm này qua năm khác, phần gỗ quanh vết thương chuyển từ nhạt sang sẫm, từ nhẹ sang nặng, từ không mùi sang thơm. Phần gỗ đó chính là trầm.

Không có vết thương thì không có trầm. Cây càng mất nhiều năm để chữa lành, trầm càng quý.

Vì sao trầm tự nhiên hiếm đến vậy

Vì cần đủ cả ba thứ cùng lúc: cây bị thương, đúng loại nấm hoặc vi sinh xâm nhập, và thời gian, thường là rất nhiều năm. Theo các tài liệu được trích dẫn rộng rãi, trong rừng tự nhiên chỉ khoảng 7 trên 100 cây dó bầu cùng loài có trầm.

Người đi rừng tìm trầm ngày xưa vì thế phải đi rất xa, chặt rất nhiều cây mới gặp được một cây có trầm. Hậu quả là cây dó bầu hoang dã bị khai thác cạn kiệt. Từ năm 2004, toàn bộ các loài dó bầu (chi Aquilaria) đã được đưa vào Phụ lục II của Công ước CITES, nghĩa là việc buôn bán quốc tế phải được kiểm soát chặt để tránh tuyệt chủng.

Trầm ngày nay từ đâu ra?

Khi trầm rừng gần cạn, người ta trồng dó bầu và chủ động tạo vết thương để cây sinh trầm. Có vài cách chính:

• Tạo thương cơ học: khoan lỗ, đóng đinh, chặt vào thân để cây phải tự chữa.
• Dùng hoá chất: đưa chất kích thích vào thân cây để ép cây tiết nhựa nhanh.
• Cấy vi sinh: đưa các chủng nấm, vi sinh vật có lợi vào thân cây, mô phỏng lại đúng quá trình ngoài tự nhiên.

Trầm Tuệ, nơi làm ra những món tôi bán, chọn cách cấy vi sinh. Theo câu chuyện của họ, công nghệ này được hai nhà khoa học đã dành 20 năm và hơn 40 năm nghiên cứu cây dó bầu truyền lại. Tôi chọn họ cũng vì điều đó: trầm được tạo theo đúng cách cây vẫn tự làm, chỉ là có người giúp một tay.

Tuổi cây vẫn quan trọng

Dù tạo trầm bằng cách nào, thời gian vẫn là thứ không đi tắt được. Đó là lý do trên hộp nhang, nụ của Trầm Tuệ luôn ghi tuổi cây: loại tiêu chuẩn từ cây 15–25 năm, cao cấp 25–35 năm, thượng hạng 35–50 năm. Cây càng già, nhựa tích càng lâu, hương càng dày và sâu.

Tập sau: một khúc trầm hơn 1.100 năm tuổi mà các tướng quân Nhật Bản từng tranh nhau cắt một mẩu.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia, mục Agarwood: cơ chế hình thành trầm do nấm Phaeoacremonium parasitica, tỉ lệ khoảng 7/100 cây có trầm trong tự nhiên, việc CITES đưa toàn bộ chi Aquilaria vào Phụ lục II năm 2004, loài Aquilaria crassna ở Việt Nam.
• Trầm Tuệ, Về Trầm Tuệ: câu chuyện công nghệ tạo trầm vi sinh.