Ranjatai, khúc trầm nghìn năm các tướng quân Nhật tranh nhau cắt

Ở thành phố Nara, Nhật Bản, trong nhà kho gỗ cổ Shōsōin của chùa Tōdai-ji, có một khúc gỗ được cất giữ như quốc bảo. Nó dài 156 cm, rộng 42 cm, nặng khoảng 11,6 kg. Mỗi thế kỷ nó được đem ra trưng bày chưa tới mười lần.

Khúc gỗ đó là trầm hương. Người Nhật gọi nó là Ranjatai (蘭奢待).

Cái tên giấu một ngôi chùa

Ba chữ 蘭奢待 nghĩa đen gợi sự xa hoa và chờ đợi. Nhưng cái hay là trong ba chữ ấy có giấu ba chữ 東大寺, tức Tōdai-ji, ngôi chùa đang giữ nó. Người đặt tên đã khéo léo lồng tên chùa vào mà không gọi thẳng ra.

Hơn một nghìn năm tuổi

Lâu nay người ta tin Ranjatai tới Nhật vào thế kỷ 8, thời chùa Tōdai-ji dựng tượng Đại Phật. Tháng 7 năm 2025, Cơ quan Nội chính Hoàng gia Nhật công bố kết quả đo carbon phóng xạ: cây cho ra khúc trầm này bị đốn ở Đông Nam Á, trong khoảng năm 772 đến 885. Tức là khúc gỗ đã có tuổi hơn một nghìn năm, và rất có thể đến từ vùng đất quanh chúng ta.

Được cắt một mẩu là chuyện của người quyền lực nhất

Trên thân Ranjatai có những vết cắt. Một nghiên cứu năm 1997 đếm được khoảng 50 lần gỗ bị cắt ra dùng cho nghi lễ qua các thời kỳ. Ba người nổi tiếng nhất từng cắt:

• Ashikaga Yoshimasa, tướng quân nhà Ashikaga, năm 1465.
• Oda Nobunaga, người khởi đầu thống nhất Nhật Bản, năm 1574.
• Thiên hoàng Minh Trị, vào thời cận đại.

Với các tướng quân Nhật, được phép cắt một mẩu Ranjatai là lời khẳng định mình đứng trên tất cả.

Người Nhật không "ngửi" trầm, họ "nghe" trầm

Trầm quan trọng với người Nhật tới mức có hẳn một môn nghệ thuật riêng: hương đạo (香道, kōdō). Nó được xếp cùng hoa đạo và trà đạo, thành ba môn nghệ thuật tao nhã cổ điển của Nhật.

Trong hương đạo, người ta không nói "ngửi hương". Họ nói văn hương (聞香, monkō), nghĩa là nghe hương. Ý là để mùi hương thấm vào cả thân và tâm, lắng nghe nó như lắng nghe một bản nhạc.

Chính Ashikaga Yoshimasa, người cắt Ranjatai năm 1465, đã giao cho hai bậc thầy phân loại bộ sưu tập trầm khổng lồ của ông. Từ đó hình thành hai trường phái hương đạo lâu đời nhất, Oie và Shino, vẫn còn truyền tới ngày nay.

Loại trầm quý nhất mang tên Việt Nam

Người Nhật chia trầm thành sáu loại theo nơi xuất xứ và năm vị, gọi là lục quốc ngũ vị. Đứng đầu bảng là kyara (伽羅), loại quý nhất, và kyara được gắn với Việt Nam, mang vị đắng.

Nhiều người cho rằng chữ kyara có liên hệ với kỳ nam, tên người Việt gọi loại trầm thượng hạng. Nguồn gốc chữ này còn nhiều giả thuyết, nhưng có một điều chắc chắn: từ rất lâu, trầm từ dải đất miền Trung Việt Nam đã được giới thưởng hương Nhật Bản coi là đỉnh cao.

Thử "nghe" một nén trầm

Bạn không cần một khúc gỗ nghìn năm để thử cách người Nhật thưởng trầm. Thắp một nụ, ngồi yên, đừng làm gì khác. Đưa mũi lại gần làn khói, hít chậm, rồi thở ra. Để ý mùi đầu tiên, rồi mùi đọng lại sau vài phút. Lần đầu có thể chưa thấy gì khác. Làm vài lần, bạn sẽ bắt đầu "nghe" được.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia, mục Ranjatai: kích thước, nơi cất giữ, các lần cắt, kết quả đo carbon phóng xạ năm 2025, chữ 東大寺 giấu trong tên.
• Wikipedia, mục Kōdō: hương đạo, văn hương, hai trường phái Oie và Shino, bảng lục quốc ngũ vị.
• Wikipedia, mục Agarwood: Ranjatai được trưng bày chưa tới mười lần mỗi thế kỷ.
• Ouddict, What is Ky Nam / Kyara / Qinan / Calambac: các giả thuyết về nguồn gốc chữ kỳ nam và kyara.